s. 278

Tocqueville przypuszczał, ale dopiero Wahl za pomocą wielu niezbitych faktów udowodnił, że rewolucja wybuchła nie dlatego, iż królowie francuscy panowali bardzo despotycznie, a dlatego, iż ostatni królowie francuscy panowali nie dość despotycznie. Wydawali despotyczne dekrety, ale nie mieli siły, by je egzekwować. W innych krajach, gdzie nadużycia były znacznie poważniejsze, ale siła władzy królewskiej nie zmalała, nie było rewolucji i może także we Francji udałoby się jej zapobiec. Oczywiście to tylko słowa, w historii każdy tryb warunkowy jest filuterny i lekkomyślny — ale w początkowej historii rewolucji są takie liczne momenty, kiedy wydaje się człowiekowi, że gdyby Ludwik XVI postępował inaczej, pozostałby na tronie. Takim momentem jest także nasza symboliczna historia. Proces o Naszyjnik pojmowali współcześni jako niesłychany przykład despotyzmu króla — natomiast dziś, kiedy zostały wyjaśnione szczegóły, widzimy, że był to niesłychany przykład królewskiej bezsilności. Zdawał już sobie z tego sprawę nawet rewolucjonista Condorcet: ludzie sądząc, że jęczą pod jarzmem tyranii, cierpieli właściwie z powodu chaotycznej anarchii.

s. 193

[Chamfort:]

„Bywają takie stulecia, kiedy opinia publiczna jest najgorszą opinią."

„Tylko bezowocność pierwszego potopu pohamowała Boga, by spuścił drugi."

 

s. 271

Niepokój rewolucyjny wyruszył z najwyższych warstw mieszczańskich, z warstwy nie utytułowanej, ale autentycznie rządzącej, a tworzą ją osobistości noblesse de robe, czyli świata prawniczego oraz finansjery i intelektu.

 

s. 169

Przed Montgolfierami pewien kanonik nazwiskiem Desforges sporządził zaopatrzoną w skrzydła gondolę, wsiadł do niej i kazał się zepchnąć z wysokości w nadziei, że gondola popłynie dalej w powietrzu. Poza kilkoma siniakami nic mu się nie stało; zresztą i tak był obłąkany. 

s. 174

Kiedy Encyklopedia ukazuje się w przekładzie na język hiszpański, jej pierwszym subskrybentem jest arcybiskup Salamanki, główny inkwizytor, Don Beltram.

Markiz Condorcet, który jako następca d'Alemberta upatrzony jest przez filozofów na przywódcę, w styczniu 1782 roku wygłasza przemówienie z okazji otrzymania członkostwa Akademii. Mówi on: „Wiek XVIII do tego stopnia udoskonalił system wiadomości, że ludzie nie byliby już w stanie wygasić tej światłości i tylko jakaś katastrofa ziemskiego globu mogłaby znów spuścić ciemność na gatunek ludzki." Zwyciężyli filozofowie.

s. 183

Sentymentalizm to wyższa i bardziej wysublimowana forma hedonizmu. Ludzie pragną się rozkoszować swoją duszą, sercem, wrażliwością, le fatal present du ciel, fatalnym podarunkiem niebios. Przede wszystkim chcą się oni napawać tym wzruszeniem i rozczuleniem, które budzi w nich dobroć własna bądź cudza.

s. 188

Zatem w wyniku ostatecznej analizy przyczyną sentymentalizmu okazuje się nieczyste sumienie klas uprzywilejowanych. 

 

Antal Szerb, Naszyjnik Marii Antoniny (A királyné nyaklánca), przeł. Krystyna Pisarska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1991, 289 s.

Steve Roud,

 

The Penguin Guide to the Superstitions of Britain and Ireland

 

Penguin Books, London 2003